Een vlucht van verlichting

Tekst: Anniina Koivu. Illustraties: Oiva Toikka. Foto's: Magis.

De spontaniteit van glas, levendige kleuren en de snelheid waarmee glasblazers moeten handelen: het zijn de perfecte ingrediënten voor het werk van designer-kunstenaar Toikka. Oiva Toikka (1931-2019) is een van de grootste namen op het gebied van Fins glaswerk. Zijn oeuvre is zowel een grote tegenstelling tot, als een rijke aanvulling op de mainstream Scandinavische ontwerpen.

“De samenwerking met de glasblazer is het begin van alles,” zegt Oiva Toikka, de beroemde designer en glaskunstenaar die bekend om zijn levendige creaties voor de glasfabriek van Iittala/Nuutajärvi in Finland. “Pas als ik ‘s ochtends de ambachtsman zie met wie ik ga werken, beslis ik wat de experimenten voor die dag worden,” vervolgt Toikka. “Het is ons werk om samen het beste uit zijn talent te halen.” Toikka legt uit dat zijn glazen werken niet kunnen worden gemaakt op basis van een tekening of specifieke instructies.

Hij zegt: “Het resultaat is nt zo goed als het gesprek met de glasblazer tijdens het maakproces.” Natuurlijk helpen de vele jaren ervaring, de scherpe blik en de kalme eigenzinnigheid van Toikka ook mee. Met een lachje voegt hij toe: “Ik heb het eigenlijk ook nooit leuk gevonden om technische tekeningen te maken.

Iittala X Magis Linnut lamp Kirassi 270 x 460 mm wit
Iittala X Magis Linnut lamp Kirassi 270 x 460 mm wit
395.00 €
Iittala X Magis Linnut lamp Sulo L 500 x 310 mm wit
Iittala X Magis Linnut lamp Sulo L 500 x 310 mm wit
Iittala X Magis Linnut lamp Sulo S 215 x 135 mm wit
Iittala X Magis Linnut lamp Sulo S 215 x 135 mm wit
295.00 €
Iittala X Magis Linnut lamp Palturi 350 x 320 mm wit
Iittala X Magis Linnut lamp Palturi 350 x 320 mm wit
395.00 €

Al begin jaren 50 nam Toikka radicaal afstand van de koele helderheid en de naoorlogse beperkingen van Fins glaswerk, die waren gedefinieerd door het werk van Saara Hopea, Harry Moilanen en purist Kaj Franck. Vooral Franck maakte de rebel in Toikka los. Toikka denkt er graag aan terug dat Franck hem in zijn eerste jaren bij Nuutajärvi-fabriek “adviseerde om te beginnen bij transparant glas - er was later nog genoeg tijd om kleur te gebruiken. Dat was een gezonde instelling. In die tijd waren de ideeën van Kaj een soort Gods geboden voor mij. Maar toen ik jong was, wilde ik zelf dingen leren. Toch maakte Kaj de rebel in mij los. We hebben veel gediscussieerd.”

Sinds zijn beginjaren als jonge ontwerper wordt het werk van Toikka beschreven als een protest tegen de deugdzaamheid van functioneel design. Zijn gebruik van mondgeblazen glas of glas met rankwerk was vanaf het begin onconventioneel. Later begon hij kleur - veel kleur - toe te voegen aan transparant glas.

Met zijn series Pompom (1968) en Lollipop (1969) gaf hij commentaar op de popcultuur en hij illustreerde grote politieke veranderingen, zoals de val van de Berlijnse muur met Cow and Boy (1989). Hij maakte ook decoratief gewaagd servies: hij verwees naar flora en fauna als decoratieve verfraaiing (Flora, 1966; Fauna, 1970); legde rijen dauwdruppels in geperst glas (Kastehelmi, 1964); en speelde met organische vormen en technieken, onder andere door gesmolten glas direct op de vloer van de glasblazerij te gieten. “De jaren 50 waren zo elegant en mijn werk was zo smakeloos,” zegt Toikka gekscherend. “Maar ik hield gewoon mijn eigen tempo aan. Het was geen protest. In het Zweeds betekent mönster ‘patroon’, maar monster betekent ‘monster’. Als je mönster te kleurrijk was, werd je er meteen van beschuldigd een monster te hebben gecreëerd.” Toikka is nooit bang geweest voor mönsters, en trouwens ook niet voor monsters. Hij heeft de verrassingen en onverwachte momenten van organisch glaswerk altijd op unieke wijze geaccepteerd.

Men noemde hem een anarchistische kunstenaars-designer, een afvallige, een maker van neobarok zonder respect voor conventies, maar Toikka is bovenal een geweldige verhalenverteller. Ontzettend impulsief en zeer emotioneel, creëert hij sprookjesachtige, soms naïeve ontwerpen die tegelijkertijd eigenaardig, grappig, extravagant en speels zijn. Of zoals een criticus na een van Toikka’s eerste exposities in 1958 zei: werk dat lijkt te dansen, rennen en vliegen.

Beweging (rennen, dansen, vliegen) is een van de opvallendste eigenschappen in de beroemdste collectie van de kunstenaar: Birds by Toikka. De werken uit de Birds-collectie zijn vaak geïnspireerd op echte dieren, maar komen soms ook helemaal uit zijn verbeelding en bevatten exemplaren van allerhande vogelsoorten: zo zijn er onder andere glazen duiven, eenden, uilen, fazanten, mezen en vinken. Elke vogel heeft een heel eigen karakter met wat menselijke trekjes. Omdat ze ieder mondgeblazen zijn en magistraal gemaakte veren hebben, is elke vogel in de collectie uniek, waardoor ze de harten van veel verzamelaars hebben veroverd. Deze sterke band is vast een van de redenen waarom de Birds tot de bekendste werken van Iittala en Toikka behoren. De collectie nam vlucht in 1972 met de Flycatcher-ontwerpen. Deze eerste vogels verschilden per serie van kleur, afhankelijk van de kleur glas die op dat moment verkrijgbaar was. Toen de Birds populairder werden, werden de vaardigheden van de glasblazers en de ambities voor de serie van Toikka groter. Na meer dan 40 vruchtbare jaren heeft de ontwerper meer dan 400 van deze decoratieve beeldjes gecreëerd. Het verzamelen van de vogels van Toikka is een internationale hobby geworden. Verzamelaars speuren naar zeldzame exemplaren en bespreken waarnemingen net zo enthousiast als hun collega’s in de echte ornithologische wereld.

De Birds zijn nu geland in het vermaarde Italiaanse designhuis Magis. Volgens de oprichter en president van de onderneming, Eugenio Perazza, had Toikka al lang een goede relatie met Magis toen het een project aannam voor zijn Birds-serie: “We hadden het altijd over een samenwerking met Oiva.” In 2009 leidde het samenwerkingsverband tot twee ontwerpen voor kinderen: de kapstok Paradise Tree en Dodo, een schommelstoel in de vorm van een vogel. Uiteindelijk vroeg Perazza zich af “Waarom zouden we niet een paar van Toikka’s glazen meesterwerken in een nieuw jasje steken en een collectie vogels maken die tegelijkertijd speelse lampen zijn?”

Het idee kwam voort uit onderzoek van Magis naar nieuwe materialen: “Toen we op zoek waren naar nieuwe materialen die we konden gebruiken bij rotatiegieten, stuitten we op polycarbonaat,” zegt Enrico Perin, hoofd ontwikkeling bij Magis. “Al snel beseften we dat in Italië vrijwel geen enkele fabrikant deze combinatie gebruikt.” Dit vonden wij verrassend, omdat materialen van polycarbonaat zo opvallend zijn en prachtige kleuren hebben. Polycarbonaat is zelfs zo veelzijdig, dat er een transparante laag over een gekleurde laag kan worden gelegd. Door korreltjes in verschillende kleuren toe te voegen, krijgt dit oppervlak nieuwe patronen en kleuren die voor elk voorwerp uniek zijn. “Met polycarbonaat kun je een effect creëren dat erg lijkt op de rijke afwerking die kenmerkend is voor geblazen glas,” aldus Perazza. Hij vertelt over het moment dat hij drie jaar geleden besefte dat deze nieuwe methode om te werken met een transparant plastic materiaal het begin van een nieuw product zou kunnen zijn: door traditioneel glas te vervangen door plastic kon Magis een bestaande collectie glazen objecten nieuw leven inblazen. Natuurlijk dacht hij meteen aan de beroemde Birds.

Oiva Toikka vond het een geweldig idee en ook Iittala was al snel overtuigd van het plan. Samen bedachten ze dat het een goed idee was om de bekende glazen sculpturen te verlichten. Vervolgens selecteerden ze vijf van de beroemdste vogels uit de collectie. Sulo, Siiri, Kirassi en Palturi zijn de eerste voortvloeisels van een nieuw samenwerkingsproject: Magis & Iittala & Oiva Toikka.

Onder de naam Linnut (het Finse woord voor vogels) kunnen deze vijf vogels nu je huis verlichten. Dankzij de geavanceerde verlichtingstechniek zijn de lampen van Linnut draadloos, waardoor je ze kunt verplaatsen: je kunt ze op het terras zetten als je in de zomer ‘s avonds laat buiten wilt eten of als nachtlampje in de kinderkamer plaatsen. Als je een Linnut in de hal neerzet, achter de voordeur, wordt je welkom geheten door een vriendelijke uil. Met Linnut brengt Magis een stukje van de Scandinavische levensstijl en Fins design naar Italië en de rest van de wereld.

De Scandinavische levensstijl is een toonbeeld van behaaglijkheid geworden: het vermogen om even stil te staan bij het moment, het gevoel om thuis te zijn. “Bij Fins design draait het ook om materialiteit,” voegt Toikka toe. Hij herinnert ons eraan dat het ontwerp altijd begint met het materiaal zelf. “Wat je ervan maakt komt voort uit je verbeelding.” De mogelijkheden zijn eindeloos, maar het resultaat kan gewoon een nieuwsgierige duif, een brutaal kuiken, een luie eend of een eigenzinnige uil zijn.

Oiva Toikka is vaak gevraagd naar zijn fascinatie voor vogels en hij antwoordt altijd dat hij hun vloeiende vormen ideaal vindt om weer te geven met glas. Hij voeg toe: “We hebben ook andere dingen geprobeerd, zoals bomen of paddenstoelen. Misschien zijn er ook mensen die blij worden van een beeldje van een vis. Maar een houten korhoen is nog altijd het beste cadeau voor een kerel uit de Finse bossen.”